Skip to main content

Šekspir na filmu

Ričard III
Ian „Gandalf“ Mekelen kao Ričard III (1995)

Ni o jednom velikom autoru se ne zna toliko malo koliko o Vilijamu Šekspiru. Činjenica je da su njegova dela i teme kojima se bavi uticale na gotovo sve kasnije pisce i dramaturge širom sveta. Vilijam je rođen u Stradfordu na Avonu 26. aprila 1564. godine. Nije utvrđeno kada je tačno Šekspir počeo da piše, ali se zna da je bio dovoljno poznat u Londonu, da bi ga po novinama blatio kolega dramaturg – Robert Grin, 1592. godine. Rekao bih da se do dana današnjeg ništa nije promenilo u svetu dasaka koje život znače.

Istovremeno, dok je pisao, Šekspir se bavio i glumom. Sa nekolicinom drugara osnovao je glumačku družinu „Ljudi lorda Čembrlena“ sa kojom je izvodio svoje komade. Svega pet godina od osnivanja grupe (cirka 1599.), trupa kupuje sopstveno pozorište na obali Temze i naziva ga „Gloub“ što se vrlo verovatno odnosi na stečenu nezavisnost. U ovom periodu, trupa menja ime u „Kraljevi ljudi“.

Tokom XVII veka, čuveni londonski dramaturg Ben Džonson hvali na sva usta glumu Vilijama Šekspira, koji je igrao u nekolicini Benovih komada. Reči hvale ima i pozorišni kritičar Džon Dejvis.

Šekspir prestaje da se bavi glumom negde oko 1605. godine i posvećuje se pisanju, uglavnom sarađujući sa Džonom Flečerom.

Vilijam Šekspir umire 23. aprila 1623. godine, ostavivši iza sebe ženu i dve ćerke, kao i 38 pozorišnih komada, 154 soneta i nekolicinu poema. Sahranjen je u Crkvi svetog Trojstva, u Londonu. Na spomen ploči se poredi sa velikanima poput Vergilija, Sokrata i Nestora.

Ono o čemu Šekspir verovatno nikada nije ni sanjao jeste činjenica da će biti najekranizovaniji autor svih vremena. Ako je za verovati „Internet movie database“ (imdb) do sada je snimljeno 1034 adaptacije. Zanimljivo je napomenuti da su Šekspirovi komadi i prvi igrani filmovi.

U periodu od 1898. pa sve do 1915. godine adaptacije komada su u kratkoj formi, to jest traju oko deset do petnaest minuta.

Velika Britanija je ne samo prva ekranizovala Šekspira već je snimila najozloglašeniji komad – „Magbet“, davne 1898. godine. Naslovnu ulogu tumači Džonston Forbs-Robertson koji je smatran za najboljeg Hamleta, sve do pojave ser Lorensa Olivije nekih pola veka docnije. Slede: „Kralj Džon“ (1899), „Bura“ (1908), „Kralj Lir“ (1910) i „Ričard III“ (1911). Gotovo svi filmovi koji su snimljeni u Velikoj Britaniji su sa istom glumačkom postavom, ali drugim rediteljima.

Jedna od prvih italijanskih ekranizacija Šekspira je „Mletački trgovac“ iz 1910. godine pod rediteljskom palicom Đirolamija Lo Savija. Ovaj reditelj ima svega dva celovečernja filma od kojih je bitan samo „Lukrecija Bordžija“ iz 1910. jer u njemu glavnu ulogu tumači Frančeska Bertini. Ova dama je igrala ženske likove u većini italijanskih ekranizacija Šekspirovih komada, a svoju karijeru je završila ulogom časne sestre u „Dvadesetom veku“ (1976) Bernarda Bertolučija.

Francuzi su 1900. godine istovremeno ekranizovali dva dela „Hamletov dvoboj“ i „Romeo i Julija“ pod rediteljskom palicom Klementa Morisa. Međutim, „Hamletov dvoboj“ sa Sarom Bernhart kao Hamletom važi za jednu od prvih pokretnih slika sa zvukom! Narednu ekranizaciju Hamleta je radio čuveni Žorž Melies, 1907. godine.

U Americi, prvi ekranizovani komad je „Otelo“, Vilijama V. Ranusa iz 1908. godine. Slede „Romeo i Julija“ i „Magbet“ iz iste godine, kao i „San letnje noći“ iz 1909. Ovde, kao i kod Britanaca, reditelji se menjaju, dok je glumačka postava mahom ista. Razlika je u tome što, kod Amerikanaca, reditelji su zapravo glumci.

Adaptacije Šekspirovih komada dobijaju na značaju tek sa pojavom zvučnog filma. „San letnje noći“ Maksa Rajnharta iz 1935. godine je jedna od boljih ekranizacija koja okuplja neverovatnu glumačku ekipu, mahom poznatu po drugim žanrovima, poput: Džejmsa Kegnija, Miki Runija, Oliviju de Haviland i Iana Hantera.

Ako je postojao ijedan glumac čije je ime bilo sinonim za Šekspira, to je onda svakako ser Lorens Olivije. Njegove ekranizacije „Henrija V“ iz 1944. i „Hamleta“ iz 1948. i dan danas važe za neke od najboljih adaptacija ikad. „Henri V“ je prva adaptacija Šekspira snimljena u tehnikoloru. Usled Drugog svetskog rata film nije izdat sve do 1946. godine iako je inicijalno snimljen kako bi podigao moral britanskih trupa koje su se još uvek borile u Evropi. Legenda kaže kako je Vinston Čerčil lično učestvovao u prekrojavanju pozorišnog komada u scenario za film.

Kritičari i ljubitelji lika i dela Vilijamovog su bili skandalizovani činjenicom da je Olivije isekao gotovo trećinu teksta u „Hamletu“ kako bi priča o osveti mladog danskog princa uspela da se upakuje u 150 minuta. Kada je film izašao, narod i isti ti kritičari i ljubitelji nisu imali da kažu ništa osim hvalospeva o Olivijeovoj umešnosti glume, režije i adaptacije. Takođe, ser Lorens je jedan od dva čoveka koji su režirali sami sebe i osvojili Oskara. Olivije je trebalo da igra glavnu ulogu u „Dvostrukom životu“ (1947) Džordža Cukora koji je film-noar verzija „Otela“, međutim nije mogao da stigne, jer je režirao i glumio „Hamleta“.

Čak se i čuveni Orson Vels okušao u ekranizaciji Šekspira i to u više navrata. Poznat po tome što je retko kada završavao započeto, Vels je ipak skrpio novac da završi „Otelo“ (1952), posle četiri godine napornog i konstantnog rada. Usled predugog vremena produkcije, različiti glumci bi igrali iste uloge, menjale bi se lokacije… No, uprkos svim nedaćama i Velsovom perfekcionizmu, film osvaja Zlatnu palmu u Kanu. 1965. godine Vels se ponovo okušava u glumi i režiji u filmu „Ponoćna zvona“ (1965) koja vuku svoju inspiraciju iz nekoliko Šekspirovih dela, ponajviše „Ričarda II“, „Henrija IV (prvog i drugog dela)“, „Henrija V“ i „Veselih žena Vindzorskih“.

Čuveni reditelj Džozef L. Mankevic, najpoznatiji po tome što je režirao „Kleopatru“ sa Elizabet Tejlor, snimio je 1952. godine „Julija Cezara“. Film će verovatno ostati najzapamćeniji po ulozi Marlona Branda kao Marka Antonija.

1956. godine Fred M. Vilkoks snima slobodnu interpretaciju „Bure“ u vidu naučnofantastičnog filma „Zabranjena planeta“ sa Lesli Nilsenom u glavnoj ulozi. Iako je odigrao mnoštvo uloga uključujući Vinsenta Markama u seriji „Gradić Pejton“, gospodin Nilsen će ostati zapamćen kao detektiv Frenk Drebin u trilogiji „Goli pištolj“.

Naredne godine, majstor samurajskog filma Akira Kurosava adaptira „Magbeta“ kao Noh dramu u feudalnom Japanu – „Presto krvi“ (1957).

1961. godine Džerom Robins i Robert Vajz adaptiraju „Romeo i Julija“ mjuzikl Stivena Sodenhajma i Leonarda Bernstina za veliko platno. Priča sa zapadne strane“ govori o hispano imigrantima u Americi i bandama maloletnika koje se bore na ulicama Njujorka. Film ne samo što je pokupio niz nagrada, već važi i za jedan od najboljih mjuzikala svih vremena.

Iste godine izlazi i „Dugo u noć“ Bazila Dirdena sa Patrikom MekGuanom i Ričardom Atenborouom. Ovaj film baziran na „Otelu“ je zapravo samo izgovor da se na filmskoj traci okupe najbolji džez muzičari tog perioda, što ga zapravo i čini posebnim.

Gorepomenuta gospođica Tejlor i njen tadašnji suprug, Ričard Barton, okušali su se u „Ukroćenoj goropadi“ Franka Zefirelija iz 1967. godine. Zefireli je želeo da Sofija Loren i Marčelo Mastrojani budu u naslovnim ulogama, ali su Tejlor-Barton kupili mesto na filmu. Popularnosti je pomogao i javni raspad braka, a netrpeljivost para se vidi i na traci, što doprinosi autentičnosti adaptacije.

Naredne godine Franko Zefireli režira „Romea i Juliju“ sa Leonardom Vajtingom i Olivijom Hasi u glavnim ulogama. Ova adaptacija će ostati zapamćena po dve stvari: autentičnosti godina, jer su oba glumca bili maloletni u vreme snimanja, kao i po prvoj adaptaciji Šekspira koja sadrži eksplicitnu golotinju.

Zanimljivo je napomenuti da će Zefireli 1990. godine raditi ekranizaciju „Hamleta“ sa Melom Gibsonom u glavnoj ulozi. Ovaj izbor akcionog heroja koji nije treniran u pozorištu za ulogu danskog princa će biti nakratko parodiran u sjajnom filmu Džona Mektirnana „Poslednji akcioni heroj“ (1993).

Čak se i Jugoslavija okušala u ekranizaciji Vilijamovog komada za veliko platno u vidu filma Andžeja Vajde „Sibirska lejdi Magbet“ iz 1962. godine sa Oliverom Marković i Ljubom Tadićem u glavnim ulogama. Iako je ovo više ekranizacija operete Dimitrija Šostakovića, osnova je „Magbet“.

1971. godine u pokušaju da skrene misli sa tragedije koju je pretrpeo, Roman Polanski režira „Magbeta“ sa Džonom Finčom i Frančeskom Enis. Međutim, posledice ubistva supruge, Šeron Tejt, od strane Čarlsa Mensona su više no vidne na ekranu. Ovaj film važi za jedan od najnasilnijih ekranizacija Šekspira do dana današnjeg.

1989. pojavljuje se novi glumačko-rediteljski sinonim za Šekspira – Kenet Brana. Njegove ekranizacije „Henrija V“ (1989), „Mnogo buke niokočega“ (1993) i „Hamleta“ (1996) važe za najkompletnije adaptacije do sada. Pogotovo „Hamlet“ koji traje puna četiri sata. Vredan pomena je i „Nenagrađeni ljubavni trud“ (2000) urađen u stilu mjuzikla Kola Portera.

1990. godine Tom Stopard pruža drugačiji uvid u svet Šekspira kroz film „Rozenkranc i Gildestern su mrtvi“ koji se bavi time šta rade Šekspirovi junaci kada se komad završi. Glavne uloge tumače Geri Oldman i Tim Rot.

1995. godine Ričard Lonkrejn radi jednu od najboljih adaptacija „Ričarda III“ sa Ianom „Gandalf“ Mekelenom u glavnoj ulozi. Film je smešten u fiktivnu fašističku Englesku sredinom dvadesetog veka.

Australijski reditelj, Baz Lurman, adaptira tragičnu priču o dvoje zaljubljenih tinejdžera za nove generacije u filmu „Romeo + Julija“ (1996) sa Leonardom di Kapriom i Kler Dejns. Ova ekranizacija je poprilično modernizovana i ubrzana iako je zadržana forma dijaloga u stihu. Film ne samo što je postao apsolutni hit i privukao mlađe generacije Šekspiru, već je lansirao Leonarda di Kaprija u glumačke megazvezde.

Modernizacija Šekspira je donela i neke odista nakaradne ekranizacije poput „Magbeta“ sa Semom Vortingtonom iz 2006. godine, „Hamlet“ (2011) Brusa Ramseja, animirani „Gnomeo i Đulijeta“ (2011) itd. Treba napomenuti „Koriolan“ (2011) Ralfa Fajnsa koji je adaptirao Šekspirov komad u akcionu dramu. Pored toga što je snimljen u Srbiji i u njemu glumi Džerard Batler.

Šekspir je postao toliko popularan da postoji nekolicina filmova u kojima je on glavni junak. Najpoznatiji su „Zaljubljeni Šekspir“ iz 1998. godine sa Džozefom Fajnsom, Gvinet Paltrou i Džudi Denč u glavnim ulogama, a bavi se fiktivnom pričom o romansi između pisca i plemkinje u trenutku nastajanja komada „Romeo i Julija“. Film je nominovan za Oskara. 2014. godine filmski scenario je adaptiran u predstavu za Vest End. Kako… meta.

Tu je i TV film iz 2005. godine sa Tomom Stopardom kao Šekspirom koji se bavi segmentom piščevog života u trenutku nastajanja soneta. Kao i pojavljivanje Šekspira u TV specijalu „Crna Guja“ iz 1999. godine.

Međutim najsuludija ekranizacija Šekspirovog lika (i dela) je u filmu „Anoniman“ iz 2011. godine Rolanda Emeriha. Ovaj majstor destrukcije i akcije je rešio da snimi politički triler u kome je Šekspir zapravo pokriće izvesnom grofu Edvardu de Veru da piše komade. Ideja za film počiva na teoriji Dž. Tomasa Lunija da je Vilijam Šekspir zapravo pseudonim grupe autora, predvođenih de Verom.

Jedini, do sada, nikada ekranizovani komad je „Dva plemenita sunarodnika“. Doduše oko ovog dela, koje je adaptacija „Vitezove priče“ iz „Kentenberijskih priča“ Džefrija Čosera, vodi se polemika da li ga je pisao Šekspir ili Džon Flečer.  Ali, dajmo filmskoj industriji malo vremena…

(tekst objavljen u januarskom katalogu Kinoteke)

Krunić

Rođen u Beogradu gde živi i ponekad radi. Oduvek želeo da bude egiptolog ili filmadžija a, sticajem bizarnih okolnosti, na kraju završio kao novinar. Najviše na svetu voli da filozofira. Filmofil, gik i relativno duhovita persona.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Confirm that you are not a bot - select a man with raised hand: